Çinko
Vikipedi, özgür ansiklopedi
Git ve: kullan, ara

Çinkonun periyodik tablodaki yeri.Çinko (Lat. Zinkum, İng. Zinc, Alm. Zink), mavimsi açık gri renkte, kırılgan bir metal. Elementlerin periyodik tablosunda geçiş elementleri grubunda yer alır. Düşük kaynama sıcaklığı dikkat çekicidir. Bu değer özellikle pirometalurjik metal üretiminde çok belirleyici bir etmendir. Dökülmüş halde sert ve kırılgandır. 120°C'de şekillendirilebilir. Elektrokimyasal potansiyel dizisinde demirden daha negatif değerdedir. Böylece çinko anot olarak katodik korozyon korumada önemli bir kullanım bulur. Galvanizleme bu tür uygulamalardan biridir.

Konu başlıkları [gizle]
1 Bulunuşu
2 Genel
3 Etimolojisi, tarihçesi
4 Üretim yöntemleri, gelişimi
5 Kullanım alanları
6 Kaynakça



Bulunuşu [değiştir]Çinko, yerkabuğunda en çok bulunan elementler arasında 23. sıradadır. En çok kullanılan cevheri sfalerit (ZnS) olup %40-50 çinko ve yaklaşık %10 demir içerir. Çinkonun ayrıştırıldığı diğer mineraller smitsonit (çinko karbonat), hemimorfit (çinko silikat) ve franklinit ((Fe,Mn,Zn)(Fe,Mn)2O4) dir.


Sfalerit (çinko sülfür) minerali.
Smitsonit (çinko karbonat) minerali.
Genel [değiştir]Çinko, bileşiklerinde +2 değerlikli olarak bulunur. Oluşturduğu bileşiklerde kovalent bağ yapar. Amonyak, amin, siyanür ve halojen iyonları ile kompleks bileşikler meydana getirir. Mineral asitlerinde H2 çıkışıyla çözünür. Ancak nitrik asitte NOx çıkışı olur. Dolayısıyla çinko, özellikle toz halde çok etkili bir redükleyicidir. Normal sıcaklıkta havada bırakılan metalin yüzeyinde koruyucu bir tabaka oluştuğundan bu sıcaklıkta halojenlere bile dayanıklıdır. HCl gazı çinkoyu çok çabuk korozyona uğratır. Toz çinkonun reaksiyona girme kabiliyeti oldukça fazla ise de yanıcı değildir. Yüksek sıcaklıkta oksijen, klor ve kükürt gibi elementlerle şiddetle reaksiyona girer. Civa ile sert bir amalgam meydana getirir. Klorür ve sülfat tuzları suda yüksek miktarda çözünür. Buna karşılık çinko oksit, silikat, fosfat ve organik kompleksleri ya suda hiç çözünmezler ya da çok ağır çözünürler. Bileşikleri arasında çinko oksitin teknik ve ekonomik değeri vardır. Organik bileşikleri arasında çinko sabunu en önemli kullanıma sahiptir.




Çinko (Zn)

H Periyodik cetvel He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Uub Uut Uuq Uup Uuh Uus Uuo

La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr

Temel özellikleri
Atom numarası {{{Atom_numarası}}}
Element serisi Geçiş metalleri
Grup, periyot, blok 12, 4, d
Görünüş Mavimsi açık gri
[[Resim:Zn,{{{Atom_numarası}}}.jpg|125px|Çinko]]
Atom ağırlığı 65,409(4) g/mol
Elektron dizilimi Ar 3d10 4s2
Enerji seviyesi başına
Elektronlar 2, 8, 18, 2
Fiziksel Özellikleri
Maddenin hali katı
Yoğunluk 7,14 g/cm³
Sıvı haldeki yoğunluğu 6,57 g/cm³
Ergime noktası 692,68 °K
419,53 °C
787,15 °F
Kaynama noktası 1180 °K
907 °C
1665 °F
Ergime ısısı 7,32 kJ/mol
Buharlaşma ısısı 123,6 kJ/mol
Isı kapasitesi 25,390 (25 °C) J/(mol·K)
Atom özellikleri
Kristal yapısı Hegzagonal
Yükseltgenme seviyeleri (2+) Amfoter oksit
Elektronegatifliği 1,65 Pauling ölçeği
İyonlaşma enerjisi 906,4 kJ/mol
Atom yarıçapı 135 pm
Atom yarıçapı (hes.) 142 pm
Kovalent yarıçapı 131 pm
Van der Waals yarıçapı 139 pm
Diğer özellikleri
Elektrik direnci 59,0 nΩ·m (20°C'de)
Isıl iletkenlik 116 W/(m·K)
Isıl genleşme 30,2 µm/(m·K) (25°C'de)
Ses hızı 3850 m/s (25 °C'de)
Mohs sertliği 2,5
Vickers sertliği ? MPa
Brinell sertliği 412 MPa

Etimolojisi, tarihçesi [değiştir]Çinko, antik çağlardan beri bilinen ancak üretimi ve kullanılması tam anlaşılamadığından diğer metallerle karıştırılan bir elementtir. Metalin ilk tarifi, Strabos'un yazdığı Mysia adlı eserin Andriera adlı bölümünde "Sahte gümüş" (False silver, Yunanca: Pseudargyros) olarak yapılmıştır.

Bilinen en eski çinko parçası Dakya medeniyetine ait Transilvanya'daki Dortaş harabelerinde bulunan ve %87.52 Zn + %11.41 Pb + %1.07 Fe içeren bir idoldür. M.Ö. 500 yıllarına ait Comeros harabelerinde çinkodan yapılmış iki bileziğe ve M.S. 79'da yıkılan Pompei harabelerinde ise çinkoyla kaplanmış bir musluğa rastlanmıştır.

M.Ö. 200 yıllarında pirinç, özellikle Roma'lılar tarafından iyi bilinen bir alaşımdı. Yapım tekniği ZnO içerikli hammaddenin redüksiyonu, çinko buharlarının metal bakır üzerinde kondanse edilmesi ve ergitme kademelerinden oluşuyordu. Özellikle simyacılar pirinç yapımını çok iyi biliyorlardı ve amaçları bu alaşımı bakıra, bakırı da altına dönüştürmekti.

Avrupa'da ilk kez Basilius Valentinius metalik çinkoyu tariflemeden "Zinck" terimini kullandı. "Zinck" isminin bir metal olduğu ve bu metalin fiziksel özellikleri Paracelsus (1490-1541) tarafından yazıldı. "Doğunun Plinius'u" (Romalı tabiatçı ve yazar Goius Plinius Secundus'a (M.S. 23-M.S. 79) benzetme) olarak tanınan Kazwiui (ölümü M.S. 630) Çinlilerin çinkodan sikke ve aynalar ürettiklerini söyler. Hintliler 1000-1300 yılları arasında çinkoyu ticari boyutta üretmişlerdir. Mewar eyaletinin racalarından olan Ranu Laksh Singh'in Zawar madenlerini işlettiği (1382) bilinmektedir. Ancak bu cevher çıkarma ve izabe işlemleri feodal savaşlar nedeniyle arasıra durmuş ve en sonunda Moğollarla yapılan Maratha savaşlarından sonra 1830'dan 1940 yılına kadar tamamen kapanmıştır.

17. ve 18. yüzyılda önemli miktarlarda külçe çinko doğudan Portekiz gemileri ile getiriliyor ve Hollandalılar tarafından dağıtılıyordu. Ürün; "Spelter", "Hint kalayı", "Caloaem" ve "Tutaney" gibi değişik isimler altında pazarlandı. 1745 yılında, doğudan gelen ve İsveç açıklarında batan bir gemiden çıkarılan külçeler %98.99 Zn, %0.765 Fe ve %0.245 Sb içeriyordu.


Üretim yöntemleri, gelişimi [değiştir]1730 yılında çinko izabe bilgisi Çin'den İngiltere'ye geldi ve 1739'da aşağıya doğru distilasyon tekniği ile ilgili ilk patent alındı. 1740-1743 yıllarında Bristol'de üretime başlandı. Üretim yılda 200 ton civarında idi. Proseste, cevher + odun kömürü karışımı sızdırmaz kil potalarda işleniyordu. Potanın dibi bir boru ile aşağıdaki toplama kabına bağlıydı. Gazdan yoğuşan olan metal bu kaba damlıyordu. 1758'de alınan bir patentten sonra sülfürlü cevherlerden izabik çinko üretimine başlandı.

1798'de Silesia - Wessola'da demir yüksek fırınında elde edilen çinkolu artıklar (Zincky Crust = Skafold) odun ısıtmalı bir cam fırınında İngiliz yöntemi ile işlendi. Yine 18. yüzyılın sonlarına doğru kurulan Corinthia çinko izabe fırınında ilk dikey retort uygulamasına başlandı. 19. yüzyılın başlarında geliştirilen "Belçika prosesi" reverber fırınında izabe ve potada yoğuşmayı kapsıyordu. 1836'da Stolberg'te Belçika ve Silesia fırınlarının kombinasyonu olan "Renisch" fırını yapıldı. Fırın dikey retortlar, tek kondansatör ve dışarıdan ısıtma ile çalışıyordu.

Sheffield'da 1805 yılında 100-150 °C'ye tavlanan çinkonun saç haline geleceği keşfedildi. İlk sac haddesi 1812'de Belçika-Liege'de, ilk çinko levha ise 1857'de Philadelphia'da yapıldı. Endüstriyel üretime 1866 yılında La Salle-Illinois'de Matthiessen ve Hegeler tarafından başlandı.

ABD'de ilk üretim 1835 yılında Arsenal-Washington D.C.'dedir. Amerikan hükümeti bu tesiste Belçika'lı uzmanlarca eleman yetiştirilmesini ve çinko metal ve alaşımlarının standartlaşmasını sağlamıştır. İlk ticari üretim ise Belçika prosesine göre 1850'de New Jersey'de başlamıştır. Bununla beraber 1856'da Friedensville-Pennsylvania'da Silesian prosesi ve 1860'da La Salle-Illinois'deki Belçika prosesi ile yapılan üretimler de önemli boyutlardaydı. 1850-1860 yıllarında kondensasyonun fırın üstünde pik plakalar üzerinde yapılmasını kapsayan Wetherill-American prosesi geliştirildi. 1860-1880 arasında Avrupa'da sekonder hava ısıtmalı ve gaz yakmalı fırınlar yapıldı ve ilk ısı değiştiriciler kullanıldı. Dikey mufla fırınlarındaki ilk uygulamalar 1878'de Fransa'da ve A.B.D.'de gerçekleştirildi.

Yatay retort işlemi ise ilk kez 1872'de, A.B.D.'de La Salle-Illinois'de denendi. Gaz ısıtmalı bir tünel fırında toplam 408 retort bulunuyordu. 1880'lerde sülfürlü cevherleri kavurmak ve H2SO4 üretimi için mekanik karıştırmalı muflalı fırın (Hegeler) geliştirildi. 1881'de asidik ZnSO4 çözeltisinden katodik çinko üretimi denendi ve başarısız oldu. Kavurma-Liç-Elektroliz'le çinko üretimini amaçlayan ilk tesis 1914'den sonra gerçekleştirildi. 1895'te çinko izabesinde ilk defa doğal gaz kullanıldı. 20. yüzyılın başlangıcında flotasyon devreye girdi ve 1920'lerde sfalerit'in (ZnS) selektif flotasyonu gerçekleştirildi. Birinci Dünya Savaşı çok sayıda fabrika kurulmasını teşvik etti. 1917'de sinterleyici kavurma uygulaması çinko üretimini arttırdı. 1920'den itibaren Japonya, İtalya ve Fransa'da küçük; Norveç'te Odda'da, Kanada Manitoba'da (Flin Flon) ve Almanya'da Magdeburg'ta büyük kapasiteli elektrolitik çinko tesisleri kuruldu. Dikey retort + sürekli distilasyon işlemi 1925'den sonra Almanya ve İngiltere'de uygulandı. Ancak en başarılısı A.B.D.'deki New Jersey prosesi idi.

İkinci Dünya Savaşından sonra çinko izabesinde en büyük gelişmeler kavurmada akışkan yatak ve üretimde ISP (Imperial Smelting Process 1950-1960) uygulamalarının başlamasıydı. 1960-1980 yılları arasında ise nötr liç artıklarının değerlendirilmesi konusundaki çalışmalar tamamlandı.

Günümüzün en büyük çinko cevher üreticileri Avustralya, Kanada, Çin, Peru ve ABD'dir. Avrupalı üreticiler arasında ise; Belçika'da Vieille Montagne, İrlanda'da Tara ve İsveç'te Zinkgruvan sayılabilir. Çinko metali ekstraktif metalurji yöntemleri ile elde edilir. Çinko sülfür minerali, flotasyon tekniği kullanılarak zenginleştirilir ve ardından pirometalurjik yöntemlerle kavurma işlemi uygulanarak çinko sülfürün, çinko okside kavrulması sağlanır. Çinko oksit daha sonra sülfürik asitte liç edilir ve elde edilen çözelti çinko tozu ile arındırılır. Nihayet çinko metali, bu temiz çözeltiden elektroliz yoluyla katot levhalar halinde kazanılır. Çinko katotlar ya doğrudan dökümhaneye gönderilerek ingotlar halinde dökülür ya da alüminyum ile alaşımlandırılır.

Bir diğer çinko üretim prosesi de pirometalurjik bir proses olan flaş ergitme yöntemidir, ancak bu yöntemle elde edilen çinko oksit, hidrometalurjik alternatifine göre daha düşük safiyette çinko üretimine yol açar.


Kullanım alanları [değiştir]Çinko, dünyada yıllık kullanım miktarı açısından demir, alüminyum, ve bakırdan sonra gelir. Çinko:

korozyondan korunma amacıyla, çelik gibi diğer metallerin galvanize edilmesinde,
pirinç, nikelli gümüş, değişik lehimler, alman gümüşü gibi alaşımların yapımında,
genellikle otomotiv endüstrisinde döküm kalıplarında,
pillerin gövdelerinin yapımında kullanılır.
Çinko oksit, sulu boyalarda beyaz pigment olarak ve lastik sanayiinde aktivatör olarak kullanılır. Reçetesiz satılabilen bazı merhemlerin bileşiminde bulunur ve ince bir tabaka halinde uygulandığında cildin su kaybetmesini önler. Yazın güneş, kışın da soğuk yanıklarına karşı koruyucudur. Bebeklerin bez bağlanan bölgelerinde çok az miktarda kullanılarak ciltte meydana gelebilecek kızarıklıklar önlenebilir. Yaşa bağlı göz hastalıklarının tedavisinde de kullanılır.
Çinko klorür, deodorantlarda ve ahşap koruyucu olarak kullanılır.
Çinko sülfür, karanlıkta parlayan pigment olarak saatlerin akrep ve yelkovanlarında kullanılır.
Çinko metil, (Zn(CH3)2) pek çok organik maddenin sentezinde kullanılır.
Çinko, pek çok günlük vitamin ve mineral ilaçlarının bileşenidir. Cildin ve kasların erken yaşlanmasını önleyen anti-oksidan özellikler taşıdığına inanılmaktadır.

KUŞLAR

Açık Yeşil Muhabbet Kuşu


Temel Özellikleri
Bu kuş, türünün doğal formu olarak bilinmektedir. En eski renkli muhabbet kuşu mutasyonları, geçen yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkmıştır. Sergilenmesi, ciddi olarak 1870'li yıllarda başlamıştır.

Değerlendirme standartlarındaki gelişmelerinin yanında, bugünün evcilleştirlmiş muhabbet kuşları Avustralya'daki kardeşlerine göre daha iridir.

Beslenme ve Barınma
Akdarı ve sade kanarya yemi karışımı, yeşil gıda, tatlı elma verilmesi önerilir. Trioid bezleinin düzenli çalışmasını sağlamak için bir iyot bloku verin. Doğada sosyaldir, gruplar halinde yaşar ve nadiren kavga eder. Tünek olarak bol miktarda taze dal kullanın.

üreme
özgün renkleri veya sergi türlerini yaratmak için, koloni sisteminden daha çok, çiftleri kafeste üretin; yavrulara ebeveynlik yapılmasını garanti etmiş olursnuz. Muhabbet kuşları kararsız olabilir, erkek kuş bir çok dişi ile çiftleşebilir. Bir yaşında çiftleşecek olgunluğa oluşur.

çifti ilk kez üreme kafesine yerleştirdiğinizde, dişinin kutuda kaybolmasını önlemek, çiftleşmeyi garanti altına almak için folluğa girişi bir haftalığına kapatın. Kurduğunuz yuvalama kolonisine de yeni kuşlar eklemeyin; çünkü saldırgan oldukları yegane zaman budur.

Mutasyonlar
Koyu faktör muhabbet kuşlarının 1915 de Fransa'da ortaya çıkmaları ile diğer daha koyu yeşillerinin üretilebiliceği anlaşıldı.
Baharat İspinozu
Baharat ispinozu, Hindistan'dan çin anakarasına kadar Asya'nın geniş bir bölümünde bir uçten uca kadar yayılır. Aynı zamanda Filipinleri'de içeren sayısız adalarda yaşar. Adı, doğudan Avrupa'ya değerli baharatlarla dönen gemilerle getirildiğinden baharat ispinozu olarak kalmıştır. Bulundukları yere göre, farklı tüy ve ölçülerde çeşitleri mevcuttur. Doğadaki topluluk kuşları ile beraber bu ispinoz gruplarını bir arada tutabilirsiniz. Bir kaynaktan gelen kuşlarla başlayınız, böylece aynı soydan olmalarını garanti edebilirsiniz.

Beslenme ve Barınma
Akdarı ve kanarya yemleri baharat ispinozunun beslenmesi için uygundur. Aynı zamanda canlı gıda ve yeşil gıda da kabul eder. Bir çok mannikinden farklı olarak, canlı gıdaları tercih eder. Bütün yıl boyunca zaman zaman ara vererek besleyin. Yavrulu çifte bol gıda verilmesi önerilir. Kuş otu ve çimen bu türün en çok beğendiği yeşil gıdalardır. Tenhalığı sever. İklime bir kez alıştırıldığında, korunaklı bir kuşhanede bütün yıl barınabilir.

üreme
İyi bir beslenme düzeni ile çift kuvvetli bir yuva yapabilir. Erkek kuş yuvalama malzemesini toplama sorumluğunu mağrur bir şekilde üzerine alır. Baharat ispinozu yeşil sapları tercih eder. örneğin ince çimen saplarını kuru malzemeye tercih eder. Eğer bulabilirse yuvanın içini tüyler ve yosun dahil olmak üzere yumuşak parçalarla doldurur.




Altın Göğüslü Mumgaga
Temel Özellikleri
Minik ve renk dolu altın göğüslü mumgaga, çok uzun zamandan beri kuş severlerce beğenilmektedir. Meraklıları tarafından başarılı olarak sayısız nesiller üretilmiştir. Genellikle saldırgan değildir ve rahatsız olmayacak benzer türlerle barınır. Dişiler sıklıkla eşlerine yakın bulunurlar, ve sık sık bir birlerinin tüylerini düzeltirler. Boyutlarına göre altın göğüslü mumgaga, tüm mumgagalar arasında en küçük olanıdır.

Beslenme ve Barınma
Altın göğüslü mumgagayı akdarı serpintileri, yeşil gıda ve küçük canlı gıdalardan oluşan yabancı ispinoz yemi karışımın verilmesini öneririz. Bu mumgaga çok küçük olduğundan 1.25 cm kare'den daha büyük ağ gözüne sahip yerlerde barındırılmamalıdır. Aksi takdirde kaçabilir. Dış kuşhanelerde yazları mutlu bir şekilde yaşayabilirse de, de---gıs---ken iklimli bölgelerde ılık kuş uyumunu sağlamalısınız.

üreme
Ne zaman bir çift üremeye hazır gözükürse hemen folluk temin edin. Mumgagalar üremeleri sırasında beyaz solucan veya benzeri canlı besinlerden yoksun bırakılırsa yavrularını ihmal eder. Bu devrede canlı yeme çok eğilimlidir. Yeteri derece besleyici ve çeşitlilik yaratan yumuşak gıdaları kabul etse de, bu kuşların aşırı canlı gıda isteğinin yerini tutamaz.


Galah Kakadu
Temel Özellikleri
Yüz milyonlara varan nüfuslarıyla bu kakadu, Avustralya'nın en çok görülen kuşudur. Fakat, Avustralya dışında üretilmeleri oldukça az olduğundan, avikültürdeki kakadular içinde daha pahalı bir türdür. Aslında, bu kuşların kuşhanede diğer kakadulara göre üretilmesi daha kolaydır, kuşlar da üretkendir.

Beslenme ve Barınma
Diyet, bu tür kuşlar için oldukça önemlidir, çünkü lipoma adı verilen bir tür yağ tümörüne hassasiyetleri vardır. Hububat türlerine yoğunlaşmış, ay---cıc---eğiyle güçlendirilmiş az yağlı diyet ve aynı zamanda meyva ve yeşil gıda verilmelidir.

İyi ölçülü bir kuşhane ve uçabilmeleri için bol yer, bu dayanıklı kuşların egzersiz yapmaları için alan verir. ---cıg---nemeleri için taze dallar verin, yıkıcı kuşlar değildirler, yine de taze dallar dikkatlerini kuşhanenin yapısından uzaklaştırır.

üreme
Bazı çiftler folluklarını döşemek için eski akadarı kırıntılarını kullanır. Bir kuluçkada beş yumurtaya kadar olabilir. Diğer kakadu yavrularıyla karşılaştırıldıklarına yavruları oldukça çabuk büyür.

Bir çift tek sezonda iki kez kuluçkaya yatabilir. İlk turdaki yavruları kendi başlarına beslenmeye başladıklarında ayırın, aksi takdirde zarar görebilirler.






Berkcan Taysi
5-G
FevziÇakmakİlkÖğretimOkulu

İzmirin Yeraltı Kaynakları Nerelerde Çıkar?

İzmir yer altı kaynakları bakımından da zengindir. Karşıyaka yöresinde altın ve gümüş; Ödemiş yöresinde antimon ve civa; Bayındır'da kurşun ve çinko; Seferihisar'da perlit, kurşun ve çinko; Karaburun'da civa; Tire yöresinde civa, grafit, mermer ve zımpara taşı; Torbalı'da demir ve mermer, Urla'da aspest; Foça Dikili ve Bergama'da perlit yatakları bulunmaktadır. Ayrıca Türkiye'nin tuz gereksiniminin hemen hemen yarısını Çamaltı Tuzlası karşılamaktadır.

Bor Madeni Nerelerde Bulunur?

o Bursa
o Balıkesir
o Kütahya
o Uşak
o Eskişehir